Кремний һәм кислород - Җир кабыгында иң киң таралган ике элемент. SiO2 барлыкка китерүдән тыш, алар шулай ук кабыкта иң күп очрый торган силикат минералларын барлыкка китерәләр. 800 дән артык билгеле силикат минералы бар, алар барлык билгеле минерал төрләренең якынча өчтән бер өлешен тәшкил итә. Алар бергәләп, авырлыгы буенча Җир кабыгы һәм литосферасының якынча 85% ын тәшкил итә. Бу минераллар магматик, утырма һәм метаморфик тау токымнарының төп компонентлары гына түгел, ә күп металл булмаган һәм сирәк металл рудалары чыганаклары булып та хезмәт итә. Мисаллар арасында кварц, дала шпаты, каолинит, иллит, бентонит, тальк, слюда, асбест, волластонит, пироксен, амфибол, кианит, гранат, циркон, диатомит, серпентин, перидотит, андалузит, биотит һәм мусковит бар.
1. Дала шпаты
◆Физик үзлекләре: Дала шпаты - Җир шарында киң таралган минерал. Калийга бай дала шпаты калий дала шпаты дип атала. Ортоклаз, микроклин һәм альбит - калий дала шпаты минералларына мисаллар. Дала шпаты яхшы химик тотрыклылык күрсәтә һәм кислоталарга чыдам, гадәттә таркалуы авыр. Катылыгы 5,5 тән 6,5 кә кадәр, тыгызлыгы 2,55 тән 2,75 кә кадәр, ә эрү температурасы 1185 тән 1490 га кадәр.°C. Ул еш кына кварц, мусковит, биотит, силлиманит, гранат һәм аз күләмдә магнетит, ильменит һәм танталит белән бергә очрый.
◆Кулланылышы: Пыяла эретүдә, керамик чималда, керамик глазурьда, эмаль чималда, калий ашламасында, шулай ук декоратив ташлар һәм ярымкыйммәтле асылташлар буларак кулланыла.
◆Сайлау ысуллары: Кул белән җыю, магнит аеру, флотация.
◆Генез һәм барлыкка килү: Гнейсларда яки гнейс метаморфик токымнарында очрый; кайбер тамырлар гранит яки мафик токым җисемнәрендә яки аларның контакт зоналарында очрый. Нигездә, пегматит дала шпаты массивларында яки дифференциацияләнгән аерым дала шпаты пегматитларында тупланган.
2. Каолинит
◆Физик үзлекләре: Саф каолинит ак төстә, ләкин еш кына кушылмалар аркасында ачык кызыл, сары, зәңгәр, яшел яки соры төскә керә. Аның тыгызлыгы 2,61 дән 2,68 гә кадәр, ә катылыгы 2 дән 3 кә кадәр. Каолинит көндәлек һәм сәнәгать керамикасы, утка чыдам материаллар, кәгазь ясау, төзелеш, каплаулар, каучук, пластмасса, тукыма җитештерүдә һәм тутыргыч яки ак пигмент буларак кулланыла.
◆Кулланылышы: Көндәлек һәм сәнәгать керамикасы, утка чыдам материаллар, кәгазь ясау, төзелеш, каплаулар, каучук, пластмасса, тукыма җитештерүдә, шулай ук тутыргыч яки ак пигмент буларак кулланыла.
◆Сайлау ысуллары: Коры һәм дымлы магнит аеру, гравитация аеру, кальцинация, химик агарту.
◆Килеп чыгуы һәм барлыкка килүе: Нигездә, кремний-глиноземга бай магматик һәм метаморфик токымнардан барлыкка килгән, һава торышы яки түбән температуралы гидротермаль алмашу нәтиҗәсендә үзгәргән.
3. Слюда
◆Физик үзлекләре: Слюда еш кына ак төстә була, ачык сары, ачык яшел яки ачык соры төсмерләре бар. Аның пыяла кебек ялтыравыгы, ярылган өслекләрендә энҗе сыман, сыгылмалы, ләкин эластик булмаган юка катламнары бар. Катылыгы 1 дән 2 гә кадәр, ә тыгызлыгы 2,65 дән 2,90 га кадәр. Слюда утка чыдам материалларда, керамикада, электр фарфорында, тигельләрдә, пыяла җепселләрдә, каучукларда, кәгазь ясауда, пигментларда, фармацевтикада, косметикада, пластмассада һәм нәфис сәнгать уеп ясау өчен ярдәмче материал буларак кулланыла.
◆Кулланылышы: утка чыдам материалларда, керамикада, электр фарфорында, тигельләрдә, пыяла җепселләрдә, каучукларда, кәгазь ясауда, пигментларда, фармацевтикада, косметикада, пластмассада һәм нәфис уеп ясау өчен ярдәмче материал буларак кулланыла.
◆Сайлау ысуллары: Кул белән сайлау, электростатик аеру, магнит аеру.
◆Башлангыч чагылышы һәм барлыкка килүе: Нигездә, уртача кислоталы вулкан токымнары һәм туфларның гидротермаль үзгәрүе нәтиҗәсендә барлыкка килә, шулай ук алюминийга бай кристаллик сланецларда һәм кайбер түбән температуралы гидротермаль кварц тамырларында да очрый.
4. Тальк
◆Физик үзлекләре: Саф тальк төссез, ләкин еш кына катнашмалар аркасында сары, яшел, көрән яки алсу төстә күренә. Аның пыяла ялтыравыгы һәм Мох шкаласы буенча 1 катылыгы бар. Тальк кәгазь һәм каучук сәнәгатендә тутыргыч буларак, шулай ук текстиль сәнәгатендә агартучы агент буларак киң кулланыла. Ул шулай ук керамика, буяулар, каплаулар, пластмассалар һәм косметикада да кулланыла.
◆Кулланылышы: Кәгазь һәм каучук сәнәгатендә тутыргыч буларак, текстиль сәнәгатендә агартучы буларак, керамика, буяулар, каплаулар, пластик һәм косметикада кулланыла.
◆Сайлап алу ысуллары: Кул белән сайлау, электростатик аеру, магнит аеру, оптик сортлау, флотация, чистарту.
◆Генезия һәм барлыкка килү: Нигездә гидротермаль үзгәреш һәм метаморфизм нәтиҗәсендә барлыкка килгән, еш кына магнезит, серпентин, доломит һәм тальк сланецы белән бәйле.
5. Мәскәү кешесе
◆Физик үзлекләре: Москвит - слюда минералының бер төре, ул еш кына ак, соры, сары, яшел яки көрән төстә күренә. Аның пыяла кебек ялтыравыгы бар, ярылган өслекләрендә энҗе сыман. Москвит янгын сүндерү чаралары, эретеп ябыштыру таякчыклары, пластмассалар, электр изоляциясе, кәгазь ясау, асфальт кәгазе, каучук, энҗе пигментлары, пластмассалар, буяулар һәм каучук өчен функциональ тутыргычлар буларак кулланыла.
◆Кулланылышы: Янгын сүндерү чаралары, эретеп ябыштыру таякчыклары, пластик, электр изоляциясе, кәгазь ясау, асфальт кәгазе, каучук, энҗе пигментлары, пластик, буяулар һәм каучук функциональ тутыргычлар буларак кулланыла.
◆Сайлау ысуллары: Флотация, җил сайлау, кул белән сайлау, кабыкны чистарту, ышкылу сайлау, вак тарту, ультра нечкә тарту, өслекне модификацияләү.
◆Генезиясе һәм барлыкка килүе: Нигездә, магматик һәм пегматит тәэсире нәтиҗәсендә барлыкка килә, еш кына гранит пегматитларында һәм слюда сланецларында очрый, гадәттә кварц, дала шпаты һәм сирәк очрый торган радиоактив минераллар белән бәйле.
Тәрҗемәне дәвам итү:
6. Содалит
Содалит - триклин кристалл системасы, гадәттә кристалл өслегендә параллель сызыклар булган яссы цилиндрик кристаллар. Аның пыяла сыман ялтыравыгы бар, ә сынуы пыяладан энҗегә кадәр ялтыравык күрсәтә. Төсләре ачыктан куе зәңгәр, яшел, сары, соры, көрән, төссез яки ачык соры-ак төскә кадәр. Катылыгы 5,5тән 7,0гә кадәр, чагыштырма авырлыгы 3,53тән 3,65кә кадәр. Төп минераллар - содалит һәм аз күләмдә кремний, шулай ук кварц, кара слюда, алтын слюда һәм хлорит кебек өстәмә минераллар.
Содалит - кристалл шистларында һәм гнейсларда очрый торган төбәк метаморфизм продукты. Дөньякүләм танылган җитештерүчеләр арасында Швейцария, Австрия һәм башка илләр бар. 1300 градуска кадәр җылытылганда°C, содалит муллитка әйләнә, бу югары сыйфатлы утка чыдам материал, ул очкын шамнары, май насадкалары һәм башка югары температуралы утка чыдам керамик әйберләр җитештерүдә кулланыла. Алюминийны да чыгарып алырга мөмкин. Матур төстәге үтә күренмәле кристаллар асылташлар буларак кулланылырга мөмкин, иң өстенлеклесе - тирән зәңгәр төс. АКШның Төньяк Каролина штатында тирән зәңгәр һәм яшел асылташ сыйфатлы содалит җитештерелә.
7.Гранат
◆Физик үзлекләр
Гадәттә көрән, сары, кызыл, яшел һ.б.; үтә күренмәледән үтә күренмәлегә кадәр; пыяласыман ялтыравыклы, смоласыман ялтыравыклы сыну; ярылу юк; катылыгы 5.6 ~ 7.5; тыгызлыгы 3.5 ~ 4.2.
◆Кушымталар
Гранатның югары катылыгы аны абразив материаллар өчен яраклы итә; матур төстәге һәм үтә күренмәле зур кристаллар асылташ чималы буларак кулланылырга мөмкин.
◆Аеру ысуллары
Кул белән сортлау, магнитлы аеру.
◆Яратылыш һәм барлыкка килү
Гранат төрле геологик процессларда киң таралган, төрле геологик процесслар аркасында төрле гранат төрләрен барлыкка китерә; кальций-алюминий гранат серияләре, нигездә, гидротермаль, селте токымнарында һәм кайбер пегматитларда барлыкка килә; магний-алюминий гранат серияләре, нигездә, магматик токымнарда һәм региональ метаморфик токымнарда, гнейсларда һәм вулканик токымнарда барлыкка килә.
8.Биотит
◆Физик үзлекләр
Биотит, нигездә, метаморфик токымнарда һәм гранит кебек башка токымнарда очрый. Биотитның төсе карадан алып көрәнгә, кызылга яки яшелгә кадәр була. Ул пыяласыман ялтыравыклы, эластик кристалларга ия, кадактан да аз каты, кисәкләргә җиңел ертыла һәм пластина формасында яки баганасыман.
◆Кушымталар
Нигездә, төзелеш материалларында янгыннан саклау, кәгазь ясау, асфальт кәгазе, пластмассалар, каучук, янгын сүндерү чаралары, эретеп ябыштыру таякчыклары, бизәнү әйберләре, энҗе пигментлары һәм башка химия сәнәгатьләрендә кулланыла. Соңгы елларда биотит шулай ук чын таш буяу кебек декоратив каплауларда киң кулланыла.
◆Аеру ысуллары
Флотация, җил сайлау, кул белән сайлау, кабыкны чистарту, ышкылу сайлау, вак тарту, үтә вак тарту, өслекне модификацияләү.
9.Мәскәүле
◆Физик үзлекләр
Мусковит - ак слюда төркемендәге слюда минералы төре, алюминий, тимер һәм калий силикаты. Мусковитта караңгы төстәге мусковит (төрле коңгырт яки яшел төсмерләр һ.б.) һәм ачык төстәге мусковит (төрле ачык сары төсмерләр) бар. Ачык төстәге мусковит үтә күренмәле һәм пыяла сыман ялтыравыклы; караңгы төстәге мусковит ярым үтә күренмәле. Пыяла сыманнан субметаллик ялтыравыклы, энҗе сыман ялтыравыклы ярылу өслеге. Нечкә катламнар эластик, катылыгы 2~3, чагыштырма авырлык 2,70~2,85, үткәрми.
◆Кушымталар
Ул төзелеш материаллары сәнәгатендә, янгын сүндерү сәнәгатендә, янгын сүндерү чараларында, эретеп ябыштыру таякчыкларында, пластикларда, электр изоляциясендә, кәгазь ясауда, асфальт кәгазендә, каучукта, энҗе пигментларында һәм башка химия сәнәгатьләрендә киң кулланыла. Ультрафиолет слюда порошогы механик ныклыкны, ныклыкны, адгезияне, картаюга каршы торуны һәм коррозиягә каршы торуны яхшырту өчен пластик, каплау, буяу, каучук һ.б. өчен функциональ тутыргыч буларак кулланыла.
Сәнәгатьтә ул, нигездә, изоляция һәм җылылыкка чыдамлыгы, шулай ук кислоталарга, селтеләргә, кысылуга һәм кабыклануга чыдамлыгы өчен кулланыла, электр җиһазлары һәм электр җиһазлары өчен изоляция материалы буларак кулланыла; икенчел рәвештә пар казаннары, эретү миче тәрәзәләре һәм механик детальләр җитештерүдә кулланыла.
◆Аеру ысуллары
Флотация, җил сайлау, кул белән сайлау, кабыкны чистарту, ышкылу сайлау, вак тарту, үтә вак тарту, өслекне модификацияләү.
10.Оливин
◆Физик үзлекләр
Зәйтүн-яшел, сары-яшел, ачык соры-яшел, яшел-кара. Пыяласыман ялтыравыклы, гадәти кабыксыман сынык; катылыгы 6.5~7.0, тыгызлыгы 3.27~4.37.
◆Кушымталар
Магний кушылмалары һәм фосфатлар өчен чимал буларак кулланыла, кальций-магний фосфаты ашламалары җитештерүдә кулланыла; магнийга бай оливин утка чыдам материаллар буларак кулланылырга мөмкин; үтә күренмәле, эре бөртекле оливин асылташ чималы буларак кулланылырга мөмкин.
◆Аеру ысуллары
Яңадан сайлау, магнит аеру.
◆Яратылыш һәм барлыкка килү
Нигездә, магматик йогынты белән барлыкка килә, ультра-нигезле һәм төп токымнарда очрый, пироксен, амфибол, магнетит, платина төркеме минераллары һ.б. белән бәйле.
Бастырып чыгару вакыты: 2024 елның 31 июле